Chąśnicy – słowiańscy wikingowie Bałtyku
Gdy mówi się o wikingach, większość ludzi wyobraża sobie wojowników z Norwegii, Danii i Szwecji. Tymczasem na południowych wybrzeżach Bałtyku żyli Słowianie, którzy prowadzili bardzo podobny tryb życia: żeglowali, handlowali, walczyli i organizowali morskie wyprawy łupieżcze. W polskiej historiografii i literaturze popularnej często nazywa się ich Chąśnikami lub Wiciędzami – słowiańskimi odpowiednikami wikingów.
Warto jednak zaznaczyć, że „chąśnicy” nie byli jednym odrębnym narodem. Było to raczej określenie wojowników i piratów wywodzących się głównie spośród Pomorzan, Ranów (Rugian), Wieletów i Obodrytów – zachodniosłowiańskich ludów zamieszkujących wybrzeża dzisiejszej Polski i Niemiec.
Narodziny potęgi nad Bałtykiem
Od VIII do XII wieku południowy Bałtyk był jednym z najważniejszych regionów handlowych Europy Północnej. Przez słowiańskie porty przechodził handel bursztynem, futrami, miodem, woskiem i niewolnikami.
Najważniejszymi ośrodkami były:
- Wolin
- Arkona
- Szczecin
- Kołobrzeg
- Rugia
Szczególne znaczenie miał Wolin, który według wielu badaczy był jednym z największych miast Europy Północnej XI wieku. W sagach skandynawskich występuje pod nazwą Jomsborg, legendarna twierdza wojowników Jomswikingów. Archeologia potwierdza, że mieszkali tam zarówno Słowianie, jak i Skandynawowie.
Jak walczyli Chąśnicy?
Ich okręty były podobne do skandynawskich drakkarów. Słowiańskie załogi wykorzystywały szybkie łodzie zdolne do żeglugi morskiej i rzecznej.
Uzbrojenie obejmowało:
- topory bojowe,
- włócznie,
- oszczepy,
- łuki,
- miecze,
- okrągłe tarcze.
Atakowali zwykle z zaskoczenia. Często podpływali nocą, wysadzali desant i plądrowali osady, zanim przeciwnik zdążył zorganizować obronę. Źródła podkreślają ich szybkość i doskonałą znajomość Bałtyku.
Podboje i wyprawy do Szwecji
Najczęstszymi celami słowiańskich wypraw były wybrzeża:
- Szwecji,
- Danii,
- Norwegii.
Przez stulecia między Słowianami a Skandynawami trwała nieustanna walka, handel i mieszanie się kultur.
Już pod koniec X wieku wojownicy z Wolina pojawiają się w skandynawskich źródłach. Niektórzy badacze przypuszczają, że słowiańskie oddziały mogły uczestniczyć w słynnej bitwie pod Fýrisvellir w Szwecji około 985 roku.
W XI i XII wieku słowiańskie najazdy na szwedzkie wybrzeża były tak częste, że kronikarze szwedzcy traktowali je niemal jak stałe zagrożenie.
Najsłynniejszym przykładem była wyprawa przeciwko:
Kungahälla
W 1136 roku potężna flota księcia Racibora I zaatakowała miasto, zdobyła je i doszczętnie splądrowała. W średniowiecznej Skandynawii wydarzenie to wywołało ogromny szok.
Najazdy na Danię
Jeszcze większą sławę przyniosły im wyprawy przeciw Danii.
W XII wieku Pomorzanie pod wodzą księcia:
Racibor I
przeprowadzili serię niszczycielskich rajdów.
W 1135 roku splądrowano okolice:
- Roskilde
- duńskie wyspy
- nadmorskie osady Zelandii
Skandynawskie kroniki opisują te wydarzenia jako jedne z najbardziej niszczycielskich najazdów XII wieku.
Przez kilka dekad wydawało się nawet, że inicjatywa na Bałtyku przeszła z rąk skandynawskich wikingów do słowiańskich piratów.
Czy Chąśnicy zdobyli Szwecję?
Nie.
To bardzo ważne rozróżnienie.
Chąśnicy wielokrotnie:
- pustoszyli szwedzkie wybrzeża,
- grabili miasta,
- zdobywali porty,
- brali jeńców,
ale nigdy nie stworzyli trwałego słowiańskiego państwa w Szwecji.
Były to wyprawy łupieżcze, podobnie jak większość najazdów klasycznych wikingów. Ich celem były bogactwa, nie trwała kolonizacja.
Dlaczego upadli?
Od XII wieku sytuacja zaczęła się zmieniać.
Przeciwko pogańskim Słowianom wystąpiły jednocześnie:
- Dania,
- Niemcy,
- chrześcijańskie księstwa pomorskie.
W 1147 roku rozpoczęła się część tzw. krucjat północnych skierowanych przeciw Połabianom i Rugianom. Z czasem duńscy królowie zdobyli przewagę na morzu.
Decydującym ciosem była klęska floty pomorskiej pod Zingst w 1184 roku, po której dominacja słowiańska na Bałtyku zaczęła szybko zanikać.
Arkona – ostatnia twierdza pogańskich Słowian
Na północnym krańcu Rugii znajdował się jeden z najświętszych grodów świata słowiańskiego:
Arkona
Była to ogromna warownia położona na wysokim klifie nad Bałtykiem.
Znajdowała się tam słynna świątynia boga:
Świętowit
Według kronikarza:
Saxo Grammaticus
w świątyni stał olbrzymi posąg boga o czterech twarzach, patrzących w cztery strony świata.
Arkona była nie tylko centrum religijnym, ale również bazą morskich wypraw Ranów. Stąd wyruszały flotylle, które przez wieki nękały Danię i południową Szwecję.
Oblężenie Arkony
W roku 1168 duński król:
Waldemar I Wielki
wraz z biskupem:
Absalon
przypuścił wielką wyprawę przeciw Rugii.
Duńczycy otoczyli Arkonę i rozpoczęli oblężenie.
Pożar umocnień osłabił obronę grodu. Mieszkańcy zdecydowali się poddać. Następnie zdobywcy zburzyli świątynię Świętowita, obalili posąg boga i rozpoczęli chrystianizację wyspy. To wydarzenie uznaje się za symboliczny koniec niezależnego pogaństwa zachodnich Słowian.
Dziedzictwo Chąśników
Choć nie stworzyli imperium na wzór Normanów, przez ponad dwa stulecia byli jedną z najpotężniejszych sił morskich Bałtyku.
Ich okręty docierały do Szwecji, Danii i Norwegii. Ich wojownicy budzili taki sam lęk wśród Skandynawów, jaki wcześniej budzili skandynawscy wikingowie w Europie Zachodniej. A Arkona i Wolin pozostają do dziś symbolami epoki, gdy południowy Bałtyk był morzem słowiańskich żeglarzy, kupców i wojowników.
Warto przy tym pamiętać, że część opowieści o Chąśnikach ma charakter legendarny lub popularnonaukowy. Historycy są zgodni co do istnienia słowiańskich piratów i wojowników morskich, lecz niektóre współczesne opisy ich potęgi bywają bardziej romantyczne niż pozwalają stwierdzić źródła.